Begin oktober verscheen er opnieuw een rapport van ENTSO-E over de totale black-out op 28 april in Spanje, Portugal en een deel van Frankrijk. De bevindingen wijken niet veel af van eerdere analyses en wat de overheid in het voorjaar al concludeerde. Een combinatie van factoren heeft gezorgd voor een van de grootste stroomstoringen in de Europese geschiedenis. Rond het middaguur kwam het hele schiereiland zonder stroom te zitten en dat duurde, afhankelijk van de locatie, tot middernacht.
Communicatie valt weg
Communicatienetwerken vielen uit. Familie en collega´s waren onbereikbaar, net als nieuwsbronnen. Transistorradio´s werden uit de opslag gehaald. Het openbaar vervoer kwam stil te staan. Mensen zaten opgesloten in treinen, metro´s en liften. Winkels moesten sluiten (voorraden smolten in vriezers), werk en school vielen stil. Veel mensen waren van hun eigen huis of kantoor buitengesloten vanwege elektrische poorten en digitale toegangscodes.
Bij het vallen van de avond werden dorpspleinen en hele steden spookzones, met alleen zichtbaar kaarsen voor de ramen en voorbijgangers met zaklantaarns. Onzekerheid over hoelang het zou gaan duren. Verbazing over het feit dat werkelijk àlles op zwart ging, behalve een reclamebord van de supermarkt en de verlichting van het ziekenhuis. Maar zouden de noodgeneratoren van ziekenhuizen het lang genoeg volhouden? Angst voor plunderingen. En wat als het toch een bewuste cyberaanval was, ook al ontkrachtte de overheid dit ´s middags al?
Doelloos aan de oplader
De verschillende fases van de energietransitie werden onbedoeld direct goed zichtbaar. Auto´s met een gevulde benzinetank konden de weg op, terwijl elektrische auto's doelloos aan de oplader bleven staan. Wie nog op gas(flessen) kookt kon gewoon een lekkere warme maaltijd serveren, maar iedereen met een inductieplaat in de keuken moest het doen met een broodje. Terwijl bewoners die met zonnepanelen helemaal zelfvoorzienend leven niet eens doorhadden dat er iets aan de hand was, totdat buren langskwamen om te vragen hoe het ging. Want dat was het positieve aan deze gebeurtenis; er was saamhorigheid in de community. Heeft iemand meer informatie? Heeft iemand iets nodig? Zorgen om en voor elkaar. Meteen.
Kettingreactie
Politici, sectoren en deskundigen buitelden in de dagen en maanden erna over elkaar heen om de oorzaak aan te wijzen, die steevast niet bij hun expertise lag. Er werd dezelfde dag nog naar de rol van zonnepanelen gewezen, zelfs naar een specifieke locatie van één zonnepanelenpark, wat later weer ontkracht werd. Diverse rapporten zijn er verschenen waarin van uur tot uur de ontwikkelingen op het stroomnet werden vastgelegd.
Op hoofdlijnen wordt de massale stroomuitval geweten aan problemen met voltage control, spanningscontrole. Plotselinge grote veranderingen in de energiestroom die constant moet blijven, zorgden ervoor dat veel centrales en omvormers automatisch uitvielen om veiligheidsredenen. Daardoor steeg de spanning op het netwerk en dat leidde tot een kettingreactie van verdere stroomonderbrekingen, tot uiteindelijk een volledige black-out.
Daarbij wordt ook gewezen naar gebrekkige infrastructuur voor goed onderhoud aan het net en de doorstroom met Frankrijk die spaak liep (er wordt al gekeken naar een bypass voor het leveren van zonne-energie aan de rest van Europa via Italië of Ierland). Ook het niet adequaat reageren door netmanagers is langsgekomen. Het zijn allemaal nog voorlopige conclusies. Op 12 februari 2026 is de laatste meeting van de expertgroep die in het leven is geroepen om de oorzaken te onderzoeken. Het officiële eindrapport moet in Q1 van 2026 verschijnen, al worden daarin weinig wezenlijk andere of nieuwe inzichten verwacht.
Snel uitsluiten wekt wantrouwen
'Het echte antwoord zullen we nooit krijgen' is een sceptische, maar veel gehoorde opvatting in Spanje. Want een reeks van factoren is de meest veilige uitkomst, waardoor niemand verantwoordelijkheid hoeft te dragen. Ook de snelle berichtgeving dat het geen cyberaanval was, en dat de black-out niet kwam door het grote aandeel van de duurzame energiebronnen zon en wind, het speerpunt van de Spaanse regering, roepen vragen op. Het land draait voor bijna 50% op zon- en windenergie en streeft naar 81% in 2030. Het snel uitsluiten van oorzaken, misschien bedoeld om gerust te stellen, wekt juist wantrouwen. Als je direct kunt zeggen wat het niet is nog voordat er goed onderzoek is gedaan, kan dat alleen betekenen dat je weet wat wél de oorzaak is.
De zwakste schakel
Een reeks van incidenten dus, die los van elkaar waarschijnlijk te overzien waren geweest, maar in samenhang fataal werden. Deze conclusie maakt dat de hoofdvraag van de eerste uren op 28 april, 'Is het een cyberaanval?' niet meer wordt gesteld, maar ergens nog steeds relevant is. Een cyberaanval betekent immers een inbraak in digitale infrastructuur. Een netwerk dat op zoveel verschillende plekken voor een ketenreactie kan zorgen, is behoorlijk kwetsbaar. Vele kleine partners in het netwerk kunnen bewust of onbewust de zwakste schakel zijn.
Wat veroorzaakte de piek?
Het was voorbarig om die mogelijkheid al snel terzijde te schuiven, meent een zakenrelatie (naam bij de redactie bekend) die tot een aantal jaren geleden grote zonnepanelenparken tot 600 MW ontwikkelde in Spanje. Hij legt uit waarom hij vraagtekens zet bij de snelle officiële verklaring dat er geen opzet in het spel was. "Investeringen in grootschalige zonnepanelenparken zijn gebaseerd op voorspellingen. Zonnige dagen kun je ruim vooruit voorspellen. Daar kan een paar procent verschil in zitten, maar er is geen grote verrassing te verwachten. Netbeheerders (REE in Spanje) weten op hun beurt hoeveel parken er operationeel zijn en, net zo belangrijk, welke niet, onder andere vanwege groot onderhoud. Op de digitale spotmarket Operador del Mercado Ibérico de Energía (OMIE) is precies te zien hoeveel stroom er de komende 24 uur nodig is. Ook daar kan geen verrassing vandaan komen."
Hij vervolgt: "En toch was er die dag een opvallende piek, wat resulteerde in een fysieke kettingreactie. Het ging in milliseconden mis, waardoor de eerste centrales uitvielen. Dat gebeurt alleen als het systeem al te krap is neergezet: één falend onderdeel, of wellicht een hack die precies dat onderdeel omduwt, kan dan genoeg zijn. Een belangrijke vraag blijft wat die piek kan hebben veroorzaakt, als er geen fysieke oorzaak was, zoals een brand. Dat kan alleen digitaal zijn, een slechte planning of iets externs.”
Politiek statement
Door vraagtekens te zetten bij het narratief van de overheid is deze visie automatisch een politiek statement geworden. Uit recent onderzoek (oktober 2025) blijkt dat 70% van de Spaanse respondenten geloven dat oververtegenwoordiging van hernieuwbare energiebronnen op het stroomnet de oorzaak is geweest van de black-out en dat dit met name wordt geloofd door rechtse kiezers. Dat dit onderzoek is uitgevoerd door Climate Action for Disinformation geeft wel een wrange bijsmaak.
Desinformatie is een groot woord dat iedere discussie doodt over een situatie waarvan iedereen in het land de impact aan den lijve heeft ondervonden. Misschien was het logischer geweest om te erkennen dat zo'n grote transitie als waar we in de energiesector voor staan met uitdagingen komt. En terwijl van hogerhand wordt gezocht naar oplossingen in de governance van het stroomnet, wapent de sector zich met batterijen voor opslag en zijn huishoudens het alweer vergeten, het leven gaat door. Al waren transistorradio's een opvallend lange tijd uitverkocht.
