Wat is het probleem?

Na 2030 komt de leveringszekerheid van elektriciteit onder druk te staan door het sluiten van conventionele centrales en een sterke stijging van de elektriciteitsvraag. Dit komt onder meer door elektrificatie van de industrie, mobiliteit en verwarming, staat in de Monitor Leveringszekerheid 2025 van TenneT. De hoogspanningsnetbeheerder stelt dat vraagrespons (elektriciteitsverbruik aanpassen op basis van externe (prijs)prikkels), opslag en duurzame opwek nog onvoldoende compenseren voor het verlies van regelbaar vermogen. Daarom adviseert TenneT om, onder strikte voorwaarden, de mogelijkheid van een capaciteitsmechanisme (Capacity Remuneration Mechanism, ofwel CRM) open te houden.

Hoe groot dit beschikbare vermogen moet zijn, is nog niet duidelijk. Maar in een toelichting aan ENTRA geeft de hoogspanningsnetnetbeheerder wel een indicatie. “Het beschikbare vermogen tijdens tekorten in 2033 loopt ongeveer 5 GW achter op het gemiddelde piekvermogen in de winter. Het totale benodigde vermogen is waarschijnlijk kleiner.” Dit omdat er met meer conventionele middelen ook nog wat te behalen valt.

Aanleiding voor CRM in buitenland anders

TenneT benadrukt dat Nederland afwijkt van buurlanden met capaciteitsmechanismen. Landen als België, Duitsland en Polen reageerden met hun CRM’s namelijk op grote capaciteitstekorten als gevolg van de (gelijktijdige) uitfasering van kerncentrales en kolencentrales.  
 
In Nederland gaat het er daarentegen veel meer om dat er voldoende vaste (‘firm’) capaciteit beschikbaar blijft naarmate het systeem ‘decarboniseert’, ofwel verduurzaamt. Dat vraagt om een andere aanpak: in eerste instantie gericht op het geschikt maken van bestaande installaties voor de toekomst. Via toepassing van CO₂-afvang (CCS) of omschakeling naar waterstof, en de inzet van langdurige energieopslag (LDES). 

Wat is een capaciteitsmechanisme?

Een capaciteitsmechanisme is een aanvullend marktinstrument waarbij producenten, opslagaanbieders of vraagresponsaanbieders worden betaald voor het beschikbaar houden van capaciteit. Dit staat los van of en hoeveel elektriciteit ze daadwerkelijk leveren. Het doel is om investeerders een stabiele inkomstenstroom te bieden, waarmee de kans toeneemt dat voldoende betrouwbare capaciteit beschikbaar blijft. 
 
De minimale leveringsduur bij de meeste Europese CRM’s is 4 uur, vooral voor batterijen. Voor conventionele productie-eenheden (gas, kolen, kernenergie) geldt meestal dat ze moeten kunnen leveren zolang dat nodig is. Ook zijn er eisen aan de snelheid waarop de eenheden kunnen worden ingezet.

Verschillende vormen

Capaciteitsmechanismen bestaan in verschillende vormen: 

• Strategische reserves: de overheid of netbeheerder houdt capaciteit achter de hand, buiten de markt. Finland en Zweden kozen voor deze optie, die door Tennet wordt gezien als ‘overbruggingsmechanisme’. 

• Marktbrede capaciteitsmarkten: alle aanbieders kunnen bieden op beschikbaarheidscontracten via veilingen, vaak op nationaal niveau en jaarlijks of meerjarig georganiseerd. 

• Een mogelijke variant - aangedragen door de ACM - is een decentrale capaciteitsmarkt: leveranciers en grootverbruikers worden verplicht zelf voldoende capaciteit te contracteren om hun piekvraag te dekken. 

De Autoriteit Consument en Markt (ACM) geeft aan dat de Europese Elektriciteitsverordening (EU 2019/943) verplicht dat eerst andere marktmaatregelen uitgeput moeten worden, voordat een CRM juridisch toegestaan is. Dit vereist een formele analyse van de voorzieningszekerheid (voorzieningszekerheid is onderdeel van het bredere begrip ‘leveringszekerheid’) en een 'uitvoeringsplan', waarin marktverstoringen zoveel mogelijk worden beperkt.

Waarom is het nodig?

De onzekerheid in het energiesysteem neemt toe door de afhankelijkheid van zon en wind, die niet altijd beschikbaar zijn. Analyse van scenario’s laat zien dat met name tijdens donkere windstille winterdagen (‘Dunkelflaute’) het risico op tekorten groeit. TenneT verwacht dat de Loss of Load Expectation (LOLE) in 2033 oploopt tot 12,6 uur per jaar - fors boven de norm van 4 uur. 
 
Energieproducentenvereniging Energie-Nederland stelt dat het tekort aan regelbaar vermogen een structureel probleem is. De Energy Only Market (waarin elektriciteitsproducenten uitsluitend worden betaald voor de elektriciteit die ze daadwerkelijk leveren -  niet voor het beschikbaar houden van productiecapaciteit) levert volgens Energie-Nederland onvoldoende investeringsprikkels voor ‘firm’ capaciteit, omdat opbrengsten uit prijspieken onzeker zijn. Terwijl de energieprijs op rustige momenten de kosten van elektriciteitsproductie niet dekt. Dit leidt tot uitstel van investeringsbeslissingen. Energie-Nederland ziet een capaciteitsmechanisme als noodzakelijk om prijspieken te verminderen, leveringszekerheid te garanderen en vertrouwen van investeerders te herstellen. TenneT bevestigt dat het investeringsklimaat verslechtert, mede door onzekerheden rond vergunningen, netaansluitingen en emissiebeleid. 

Zijn er alternatieven?

De ACM wijst op het versterken van de Energy Only Market als ‘no regret-maatregel'. Voorbeelden zijn het verbeteren van prijssignalen, lagere netwerktarieven voor aanbieders die flexibel zijn in hun gebruik, en gerichte subsidies voor flexibele technologieën. Ook het beter benutten van interconnecties met andere landen, vraagrespons, waterstofcentrales en batterijopslag kunnen bijdragen. 
 
TenneT onderschrijft dit en noemt daarnaast langdurige opslag essentieel. Een strategische reserve zou als tijdelijke overbrugging kunnen dienen, met name als gascentrales sneller uit de markt verdwijnen dan verwacht. Volgens de vereniging van grootverbruikers van energie VEMW moet eerst worden onderzocht waarom de markt niet voldoende investeert in CO2-vrij regelbaar vermogen. Alleen als structurele marktproblemen worden vastgesteld, komt een CRM in beeld. VEMW waarschuwt dat een capaciteitsmechanisme kan leiden tot behoud van afgeschreven productie-eenheden, wat ten koste kan gaan van investeringen in vernieuwende, CO₂-vrije technologieën. 

Waarom is een capaciteitsmechanisme omstreden?

Een CRM kan marktverstorend werken, kosten verhogen en leiden tot subsidie voor fossiele technologie en mogelijk woekerwinsten bij energieproducenten. Volgens critici, waaronder VEMW, kan het bestaande Energy Only Market-model met betere randvoorwaarden ook leveringszekerheid garanderen.  
 
VEMW stelt dat een CRM het symptoom aanpakt - onvoldoende investeringen - zonder de onderliggende oorzaak te analyseren: onzeker beleid, lange vergunningprocedures, netcongestie en gebrek aan vertrouwen in marktwerking.

De organisatie is met name bevreesd dat de prijzen voor elektriciteit zullen stijgen. Dat argument wordt onderschreven door TenneT, dat stelt dat een capaciteitsmechanisme ook een prijs heeft en dat er extra kosten zullen zijn voor de afnemers van elektriciteit. Ook moet worden bekeken wat dit betekent voor de betaalbaarheid van elektriciteit”. 
 
Energie-Nederland erkent dat een CRM kosten met zich meebrengt, maar stelt dat de maatschappelijke kosten van stroomuitval vele malen hoger zijn. De organisatie wijst naar de waarde van verloren belasting (Value of Lost Load), die in Nederland op € 68.887/MWh is vastgesteld (ofwel bijna €70 per KWh). Een CRM verlaagt volgens hen het risico op prijspieken en black-outs.

Wat zijn de ontwikkelingen in Duitsland?

Duitsland voert per 2028 een centraal CRM in, met een centrale inkoper die veilingen organiseert. Het mechanisme bevat locatiecriteria en stimuleert investeringen in gebieden met knelpunten. De aanleiding is het verwachte tekort aan 17-25 GW regelbaar vermogen, veroorzaakt door de sluiting van kerncentrales (2023) en kolencentrales (2030).

Duitsland koppelt het CRM aan de bredere ‘Kraftwerksstrategie’. Hierin wordt 10,5 GW nieuw vermogen uitgeschreven, waaronder groene waterstofcentrales. Het mechanisme moet niet alleen leveringszekerheid waarborgen, maar ook bijdragen aan de CO2-doelstellingen. TenneT GmbH speelt als één van de vier hoogspanningsnetbeheerders in Duitsland een rol in de ontwikkeling en implementatie van dit systeem.

En in België?

België heeft sinds 2021 een centraal CRM. Bij veilingen kunnen verschillende technologieën deelnemen, mits ze aan beschikbaarheidseisen voldoen. Uit de recente veilingen blijkt dat ook: zowel batterijen als gasturbines zijn geselecteerd. Er wordt rekening gehouden met CO2-uitstoot: nieuwe installaties moeten onder de 550 g CO₂/kWh blijven.  
 
In de veiling van oktober 2024 (voor de jaren 2025/2026) werd 976 MW aan capaciteit uit Nederland vastgelegd via contracten. De grootste Nederlandse partij is RWE dat met de Clauscentrale bij Maasbracht in Limburg paraat staat. De gemiddelde veilingprijs ligt in België rond de € 25 à € 30 per kW beschikbaar vermogen. 

Consequenties buitenlandse CRM's voor Nederland

Volgens Energie-Nederland laat dit zien dat buitenlandse CRM’s nu al effect hebben op het Nederlandse systeem. Nederlandse producenten verdienen wel aan deelname aan buitenlandse capaciteitsmarkten, maar in Nederland zelf is er geen vergelijkbaar systeem dat zulke investeringen stimuleert of beschermt. Dit leidt tot een onevenwichtige verdeling van risico’s en voordelen.  

TenneT wijst in een reactie aan ENTRA op een dezelfde asymmetrie: in België en Duitsland ontvangen marktpartijen capaciteitsvergoedingen die het investeringsrisico verlagen. In Nederland ontbreekt een vergelijkbaar instrument, waardoor investeerders onzekerheid blijven ervaren. Dit kan leiden tot kapitaalvlucht en verminderde investeringsbereidheid in eigen land. “CRM’s in Duitsland en België veroorzaken een marktverstoring in de Nederlandse markt en hebben dus hoogstwaarschijnlijk ook een negatieve invloed op het investeringsklimaat in Nederland. Immers: het is aantrekkelijker in Duitsland of België te investeren, omdat investeringen door het CRM daar ‘gederisked’ worden.” Energie-Nederland onderschrijft dat risico en noemt dit een argument vóór een nationaal CRM. 

Unieke kenmerken

Energie-Nederland vindt dat Nederland snel een principieel besluit moet nemen. Daarna kan het ontwerptraject volgen. De organisatie pleit voor een marktbreed veilingmechanisme met technologieneutrale toelating, waarin ook opslag, vraagsturing en groene gassen kunnen meedingen.

TenneT benadrukt dat het Nederlandse systeem unieke kenmerken heeft. Daarom moet een eventueel CRM nauw aansluiten bij de bestaande marktstructuren en energietransitie-opgaven. Voor Nederland zou bijvoorbeeld ook een 'retrofitstrategie' met CCS of waterstofomschakeling geschikt kunnen zijn. Hoewel TenneT geen directe voorkeur uitspreekt voor een capaciteitsmechanisme, is de toon van de hoogspanningsnetbeheerder jaar op jaar alarmerender geworden. 

Kun je met kleine vermogens ook meedoen aan een capaciteitsmechanisme?

Daar lijkt het wel op. België hanteert een drempel van 1 MW, terwijl die in het VK en Polen op 2 MW ligt - al gaan daar stemmen op om dit te verlagen naar 1 MW. In Frankrijk kun je zelfs met 100 kW al participeren.

In een aantal landen is het ook mogelijk om kleinere units virtueel samen te voegen (aggregeren) om zo toch boven de drempel uit te komen. Het is in dat geval dus in principe mogelijk om heel kleine eenheden met een vermogen van enkele kW’s in te zetten voor een capaciteitsmechanisme. TenneT laat weten dat aggregators wellicht mogelijk zijn. “Maar dit moet uiteraard nog in nationale regelgeving worden gezet.” 

Hoe kijkt het ministerie van Klimaat en Groene Groei aan tegen invoering van het capaciteitsmechanisme?

Het ministerie erkent dat leveringszekerheid onder druk staat. In de Kamerbrief van mei 2025 wordt aangekondigd dat meerdere opties worden onderzocht, waaronder een strategische reserve en een CRM. In de eerste helft van 2026 volgt een besluit, mede op basis van lopende studies naar alternatieven, kosten, maatschappelijke effecten en juridische kaders. 

Daarnaast werkt het ministerie aan een wetswijziging om een CRM juridisch mogelijk te maken binnen de Europese Elektriciteitsverordening. Daarbij wordt aansluiting gezocht bij het Europese marktontwerp (EMD), waarin capaciteitsmechanismen onder voorwaarden zijn toegestaan. 

Volgens Energie-Nederland is snelheid nu geboden, zo laat de organisatie aan ENTRA weten. “Wij pleiten voor snelle invoering: alleen onderzoek doen en pas in 2026 besluiten nemen is te laat.” VEMW roept het ministerie op om in het onderzoek scherp te blijven op de vraag waarom de markt niet levert. Volgens directeur Hans Grünfeld moet marktingrijpen pas volgen als alle marktoplossingen aantoonbaar zijn uitgeput. Alleen dan kan een capaciteitsmechanisme gerechtvaardigd zijn. 

Dus?

De analyses van TenneT en de ACM maken duidelijk dat de leveringszekerheidsnorm structureel wordt overschreden. Energie-Nederland en TenneT pleiten voor tijdig handelen, om investeringen veilig te stellen en prijspieken te beperken. Waarbij TenneT wel eerst nog “gedegen, onafhankelijk, niet-gesponsord onderzoek” wil laten uitvoeren.  
 
VEMW waarschuwt voor overhaast ingrijpen en benadrukt het belang van een goed functionerende markt. Blijven we vertrouwen op de Energy Only Market, of is het tijd voor aanvullend beleid? “Het lastige is: als wij niet zélf de regie nemen, dan doen onze buurlanden dat wel voor ons. Via de invloed van hún CRM’s. Maar als we daarop wachten, is het eigenlijk te laat.”