Het mkb worstelt met verduurzaming. In het publieke debat worden winst en duurzaamheid vaak gezien als tegengestelde doelen, maar in de dagelijkse praktijk van het mkb zijn ze nauw met elkaar verweven.
Ongeveer 99% van het Nederlandse bedrijfsleven is mkb. Het mkb is dus bepalend voor het tempo en de richting van de verduurzaming van de economie als geheel. Wie de transitie serieus neemt, kan het mkb niet als bijzaak behandelen.
Intrinsieke motivatie aanwezig
In het publieke debat wordt beperkte verduurzaming vaak teruggebracht tot individuele keuzes van ondernemers. Maar uit onderzoek blijkt dat het probleem niet zit in de wil om te verduurzamen, maar in het kostenplaatje.
Uit kwalitatief onderzoek onder mkb’ers in de regio Zuid-Holland blijkt dat het de meeste mkb’ers niet ontbreekt aan intrinsieke motivatie om te verduurzamen. Zij maken zich zorgen over klimaatverandering, voelen verantwoordelijkheid richting medewerkers en toekomstige generaties en zetten, waar mogelijk, stappen in hun bedrijfsvoering.
Economische haalbaarheid
Het knelpunt zit niet in de wil, maar in de ruimte om die wil om te zetten in economisch haalbaar gedrag. Dit wordt zichtbaar wanneer we kijken naar hoe ondernemers hun keuzes toelichten. De spanning zit vooral in de markt.
Vrijwel alle geïnterviewde mkb’ers geven aan dat klanten duurzaamheid belangrijk zeggen te vinden, maar zelden bereid zijn daarvoor meer te betalen.
Duurzamere materialen, certificeringen of productieprocessen verhogen de kostprijs. Wanneer die kosten niet kunnen worden doorberekend, komen marges onder druk te staan en verslechtert de concurrentiepositie. In competitieve markten is dat geen detail, maar een bestaansrisico.
Een ondernemer verwoordde het kernachtig: "70% kiest uiteindelijk toch voor de goedkoopste optie. Het is een centenkwestie."
In zo’n context is terughoudendheid geen teken van onwil, maar van rationeel ondernemerschap binnen beperkte economische marges.
Uitwerking regels complex
Ook wet- en regelgeving vergroot de handelingsruimte lang niet altijd. Ondernemers onderschrijven het belang van regels om verduurzaming te stimuleren, maar ervaren de uitwerking ervan vaak als complex en slecht afgestemd op hun schaal.
Vooral kleinere bedrijven missen de mensen, tijd en middelen om te voldoen aan dataverzoeken of aanbestedingseisen. Investeringen kunnen daardoor uitgesteld worden, niet uit onwil maar uit onzekerheid. In het debat wordt deze context vaak genegeerd. Beperkte verduurzaming wordt impliciet gezien als een keuzeprobleem.
Geen keuzeprobleem
De praktijk wijst op iets anders. Verduurzaming is in veel gevallen geen keuzevraag, maar een handelingsruimteprobleem: de context bepaalt wat economisch haalbaar is en daarmee wat rationeel gedrag is.
Dit inzicht sluit aan bij breder gedragswetenschappelijk onderzoek. Het Sociaal en Cultureel Planbureau laat in een onderzoek uit 2024 zien dat duurzaam gedrag sterker wordt gestuurd door financiële prikkels dan door morele overtuiging. Mensen veranderen gedrag wanneer duurzame opties goedkoper worden dan niet-duurzame opties. Niet omdat moraal er niet toe doet, maar omdat economie gedrag stuurt.
Duurzaamheid belonen
Juist hier schuurt de praktijk van het mkb met dominante duurzaamheidsdiscoursen. In concepten als maatschappelijk verantwoord ondernemen en People, Planet, Profit worden financiële, sociale en ecologische waarden vaak naast elkaar geplaatst. Voor mkb’ers functioneert financiële waarde echter niet als een waarde naast andere, maar als randvoorwaarde: zonder verdienmodel geen duurzame transitie.
Wie verduurzaming in het mkb serieus wil versnellen, moet zich daarom richten op het creëren van voorwaarden waaronder duurzame keuzes economisch haalbaar en aantrekkelijk worden. Dat vraagt om prijs- en contractmechanismen die duurzaamheid belonen, proportionele en uitvoerbare regelgeving en beleid dat investeringszekerheid biedt.
Zolang verduurzaming leidt tot concurrentienadeel en onzekerheid, is terughoudendheid binnen het mkb een teken van gezond verstand. Zonder financiële haalbaarheid én verdienperspectief blijft intrinsieke motivatie onvoldoende om verduurzaming in het mkb structureel van de grond te krijgen.
